Картина работы Владимира Костырко

Идея этой статьи родилась в 2006 году. Лето того года началось с возмущений в Крыму, спровоцированных пророссийскими организациями. В силу ряда обстоятельств статья не была написана и ушла «в стол». Однако впоследствии события 2009 года в отношениях между Украиной и Россией показали, что тема не только не устарела, но и обрела новые яркие повороты. Тогда эта статья была написана и опубликована в польском издании KulturaEnter. Сейчас, в ноябре 2013 года, когда вновь разгорелись споры вокруг Ассоциации Украины с ЕС, возможности вступления в Таможенный союз с Россией и Казахстаном, а отношения между Украиной и Россией вновь (в который раз) носят напряженный характер, автор принял решение о публиковать авторский русский перевод статьи.

На название меня вдохновила вышедшая в свет в 2003 году книга Президента Леонида Кучмы «Украина — не Россия». Ее автор, возможно, и не подозревал, насколько он окажется прав. В последние годы эта книга стала источником вдохновения ни одного творческого и политического проекта. Что ж, время придает всему должный масштаб, а прочтение всегда богаче смыслами и интерпретациями, чем авторский замысел.

Россия — не Украина: в вихре геополитики

Новый 2009 год в Европе начался с военных действий на восточном фронте. Газовая война России с Украиной (которая, фактически, тянется с 1991 г.) получила новый виток эскалации. Россия еще раз продемонстрировала миру, что газ остается одним из наиболее действенных оружий во время войны. Но если в ХХ веке во время двух мировых войн использование газа было залогом победы, то сегодня действенность военных действий зависит как раз от минимального использования газа.

Военные действия предварялись психической атакой: массовым прессингом российских и европейских читателей и зрителей материалами о том, что украинцы обязательно будут воровать газ. Был бы жив Николай Васильевич Гоголь (двухсотлетие которого отмечается в этом году и в Украине, и в России), он бы сказал: «Плюйте ж на голову тому, кто это напечатал! бреше, сучий москаль». Созданные Россией схемы поставок газа в Европу позволяют манипулировать общественным мнением. Суть в том, что Украина не продает газ Европе. Она не имеет соответствующих договоров с европейскими странами. Такие договора заключает с европейскими потребителями «Газпром». Украина же имеет договор с «Газпромом», который предусматривает такую схему: принять российский газ на восточной границе-транспортировать на свою западную границу-там вновь передать его «Газпрому» для реализации в Европе. И все!

Целью газового противостояния была дискредитация Украины в глазах мирового сообщества и, как следствие, усиление российского влияния в регионе и Европе. Россия стремилась и стремится к мировому лидерству. Поэтому наивной представляется позиция Старой Европы, убежденной в недобросовестности Украины в поставках газа. И в том, что с Россией удасться договориться. Альтернативные (в обход Украины) газопроводы Nord Stream и South Stream спроектированы не для увеличения поставок российского газа и не для повышения надежности энергообеспечения Европы, а для получения возможности избирательного отключения поставок газа в Беларусь, Германию, Польшу, Венгрию, Румынию, Болгарию и Грецию. Так считает Михаил Корчемкин, директор консалтинговой компании East European Gas Analysis (США). Свою точку зрения он выразил недавно в своей статье в известном украинском еженедельнике «Зеркало недели». Таким образом, по мнению эксперта, целью данного проекта – понизить энергетическую безопасность этих стран, задушив их в теплых газовых объятъях.

В начале января, в разгар газовой войны, по российскому телевидению (которое весьма популярно в южных и восточных регионах Украины) показали занимательный сюжет: беседу главы «Газпрома»Алексея Миллера и премьер-министра России Владимира Путина. Миллер информировал премьера о том, что вынужден отключить Украину от российского газа за неуплату. Премьер-министр России на камеру выражал озабоченность о народе Украины. Основной месседж звучал так: в Украине бездарная власть, позаботиться о своих гражданах она не в состоянии. Но украинцы – братья россиян; этот часть единого народа следует о нем позаботиться. В ушедшем году Россия уже продемострировала возможности по заботе о братьях-славянах и «защите» своих граждан в Южной Осетии. Она давно мечтает заступиться за «своих граждан» в Украине и Латвии. Россияне живут во многих европейских странах. Кто знает, когда и где им «понадобится защита»…

Российские земли осваивались и облагораживались выходцами из Киевской Руси, убегавшими на север от татаро-монголов. В облике России нам мерещатся европейские черты, но в жилах ее течет азиатская кровь. Московское государство сформировалось в рамках другого государственного образования – Золотой Орды. Как следствие — очень жесткая авторитарная власть, отчасти с восточными чертами. «Поскобли русского и найдешь под ним татарина», — писал в XIX веке писатель и путешественник Жозеф де Местр. Его младший современник, российский историк Сергей Соловьев продемонстрировал, как движение с юго-запада на северо-восток добавляло жесткости политике. Об этом следует помнить Европе. Потому что Россия – не Украина.

Украина не Россия: из истории

Осенью минувшего года в Украине прошел показ нового документального фильма Ежи Гофмана «Украина: становление нации». Как сказал в Одессе на встрече со зрителями сам режиссер, импульсом к созданию фильма стала книга второго Президента Украины Леонида Кучмы «Украина — не Россия». Само по себе название ее парадоксально. Как будто это очевидная истина, вместе с тем сегодня есть еще много людей, готовых ее оспаривать.

Автор этих строк был на одесской презентации фильма, проходившей под патронатом Одесского городского головы. Она состоялась в клубе Политехнического университета. Студенты были в этот день освобождены от занятий. Кураторы факультетов проверяли явку студентов на мероприятие. Тем не менее, было отрадно видеть, что фильм вызвал живой интерес присутствующих. В перерыве зал покинуло буквально несколько человек. А после завершения фильма одесские студенты аплодировали автору.

Вместе с тем, одесская презентация фильма сопровождалась рядом провокаций: выкриками в зале, объявлявшими Гофмана лгуном и провокатором, а украинских патриотов – американскими марионетками. Активисты нескольких маргинальных пророссийских партий скандировали перед входом в кинозал: «Мы не янки, мы славяне, наши братья россияне!». Пикетчики держали в руках плакат «Гофман — фашист», скандировали антинацисткие лозунги, мотивируя это протестом против продемонстрированного авторами фильма «искаженного взгляда на историю Украины и России». Сам кинорежиссер, комментируя эти выпады, сказал, что «задача фильма, чтобы он попал к молодому украинскому зрителю и помог активно и правильно мыслить». «Пусть в целом это и не радостная лента, но автору хотелось, чтобы фильм нес оптимизм и привел зрителей к мысли: «Да, я украинец. За мной мое прошлое! Но я вижу перспективу!».

Большинство жителей современной юго-восточной Украины до сих пор свято верят (подчеркну – верят, а не знают), что украинцев и Украины никогда не существовало. Как и украинского языка. Возьмем пример, который ближе всего автору географически и событийно: Крым. Версия о том, что Крым является исторически исконно русской территорий и лишь в 1954 году подаренным Украине Никитой Хрущевым – одна из наиболее устоявшихся и эксплуатируемой мифологем проросийсских идеологов. Анализ этого мифа, проведенный недавно украинским историком и публицистом, заместителем галвного редактора журнала «Сучасність» Сергеем Грабовским, вскрывает его банальную основу. Крымский полуостров завоевывался не современной Российской Федерацией (конституированной в 1993 г.), а Российской империей (в состав армии которой входило множество украинцев). В 1802 г. по указу императора Александра I была создана Таврическая губерния. В ее земли, кроме Крымского полуострова, входили Бердянский, Мелитопольский и Днепровский уезды, расположенные на материковой части Украины. К началу ХХ века это было исторически, политически и экономически сложившееся объединение. В 1918 году от этой территории был отторгнут Крымский полуостров и присоединен к Советской России. Основанием для такого акта стало самопровозглашение в январе 1918 г. в Севастополе так называемого Таврического Центрального комитета Советов рабочих, солдатских и крестьянских депутатов», за которым стояло несколько десятков человек. Сами члены комитета и поддержавшие их моряки Черноморского флота были в Крыму чужими и не представляли интересы жителей Крыма. В марте 1918 г. комитет волюнтаристски, без какого либо референдума провозгласил создание Советской Социалистической республики Таврида в составе РСФСР. Она просуществовала 32 дня. В мае 1919 г. была попытка провозглашения Крымской Советской Социалистической республики, просуществовавшей вдвое дольше – 2,5 месяца. И только в конце 1921 г. по одностороннему решению уже окрепшей тогда РСФСР Крым был присоединен к России. Без каких-либо правовых оснований – только правом захватчика. Когда в 1954 г. Крым был включен в состав Украинской СССР, это было возвращение полуострова в исторически, экономически и территориально сложившуюся структуру. Эта передача состоялась в соответствии и на основании Конституции СССР и в соответствии со статусами России и Украины в этом государстве.

Подобных стереотипов множество. Профессор истории Львовского национального университета им. И. Франка Ярослав Грицак утверждает, что незнание истории, традиций тормозит модерное развитие Украины. В одном из недавних своих интервью, историк сказал: «То, что сейчас происходят эти газовые войны между Украиной и Россией, является очень большим шансом для Украины. Россия может долго сидеть на своем газе, вместе с тем Украина стоит перед большим вызовом модернизации. Если она не модернизируется, то эти цены на газ могут уничтожить государство. Должны состояться большие структурные изменения, стратегические решения. Нужно идти на компромиссы внутри государства, но эти компромиссы невозможные без понимания нашей истории, наших традиций. Так, мы немного успели за 16 лет, но в современном мире все процессы происходят намного быстрее».

Россия не Украина: мифология

Наблюдая за крымскими событиями 2006 года я не мог отделаться от впечатления, что все происходящее в Крыму – некая мифологическая мистерия. Как объяснить: зачем России Крым, Украина? Желание контролировать Черное море? Необходимость сохранить базу военного флота в Севастополе? Приватизация газотранспортной системы?. И желание иметь марионеточный режим в Киеве? Мне кажется, что есть и иное объяснение: это форма символического возвращения в материнское лоно. К истокам. К началам. Где можно «родиться» снова, начав иной путь, избрав иную судьбу. Не зря в русских сказках Русь (древнее название Украины) именуется «Русью-матушкой».

Но характер отношений «Украина-Россия» не укладывается в схемы примитивного геополитического фрейдизма. Во время крымского противостояния 2006 г. один из одиознейших его фигурантов (чье имя мы опустим, чтоб не делать ему рекламы) заявил: «Украина — сакральная территория для русского народа, поэтому никакие компромиссы здесь невозможны. Здесь — центр и смысл нашей истории». В этих словах кроется отгадка на вопрос: что ищут россияне в Украине. Это поиск смысла и оправдания собственного существования. Это движение в поисках утраченного рая. «Сакральный» в иудео-христианской традиции означает «отделенный, изъятый из повседневного пользования». «Изьятая» из сферы влияния России Украина тем более вожделенна и желанна для нее. Она вырастает до архетипа «Святой Руси». Россия желает Украину, но вместе с тем и боиться этого обладания. Завладев Украиной, Россия утратит к ней какой-либо интерес. Ибо тогда она превратится в банальную колонию, перстав быть «святой Русью». Рай исчезнет.

Украина не Россия. Это правда. С этим сегодня все трудней спорить.

Но и Россия не Украина. И ей никогда не стать Украиной. В этом извечная проблема России. В этом ее неизбывная грусть и тоска.

Украина не Россия: религия

Одной из топовых тем последних недель, которая не сходит со страниц украинской и российской прессы, является тема избрания нового Патриарха Русской Православной Церкви. И «украинский вопрос» занимает здесь не последнее место. Известно, что из 27 000 приходов Русской Православной Церкви в Украине находится более 11 000. Из 720 участников Собора, который будет избирать Московского Патриарха, более 200 будет из Украины. В средствах массовой информации даже рассматривалась возможность того, что Московским Патриархом может быть избран киевский митрополит Владимир (Сабодан). Кандидатуру митрополита (бывшего серьезным кандидатом на патриарший престол в 1990 году) единогласно выдвинули украинские епископы. И хотя буквально несколько дней назад стало известно, что митрополит Владимир снял свою кандидатуру, его влияние на ход собора остается велико. Многие годы Владимир был преподавателем Московской духовной академии и многие российские иерархи – его ученики.

Характерно, что политики Украины стремятся добиться создания собственной украинской Поместной Церкви, независимой от Москвы. В последнее время эта идея становится популярной и среди части священства Украинской Православной Церкви, находящейся в единстве с Московским Патриархатом. До последнего времени диалог с официальными властями в Киеве у Московской патриархии шел трудно. Однако визит Алексия II в украинскую столицу летом минувшего года на торжества 1020 крещения Украины положил начало новому этапу общения. Теперь его придется продолжать преемнику скончавшегося патриарха.

Христианство в Украине обладает рядом свойств, позволяющих утверждать, что Украина — не Россия. На сегодняшний день Украина является уникальной «лабораторией веры». С одной стороны, (в отличие от стран-соседей — России, Румынии, Беларуси, Словакии) здесь не существует монополии на пастырскую работу среди исторически православного населения: за него борются три Православные Церкви. С другой стороны, в последние годы значительно выросло влияние на украинское общество Католической Церкви. Она, по словам Иоанна Павла II, имеет в Украине «особо привлекательный вид», поскольку существует в виде церквей двух обрядов: римско-католического и византийско-украинского.

Характерно, что крещение пришло на земли Украины как бы двумя путями. Официально Украина приняла крещение от Константинополя во времена правления князя Владимира в 988 г. Именно тогда Киевская Русь вошла в круг европейской цивилизации, разделив ее идеалы и ценности. Однако христианизация земель, вошедших впоследствии в состав современной Украины, происходила фактически с момента возникновения христианства. В крымские каменоломни ссылались бесчисленные узники Римской империи, среди которых было и немало христиан. Известно, что здесь завершили свой земной путь два Римских Папы – Климент I и Мартин I. Латинские священники работали в генуэзских городах, существовавших на территории Крыма. В разное время латинские епархии существовали в Феодосии, Керчи, Судаке, Херсонесе.

Уникальная черта украинского христианства состоит и в том, что, приняв крещение от Византии, Киевская Церковь пребывала в общении с Римом. Еще спустя несколько столетий после 1054 года на Руси не осознавали, что наследники галлилейских братьев Петра и Андрея пребывают в схизме. Этот уникальный статус Киевской Церкви, пребывшей одновременно в общении веры и таинств с Константинополем и Римом, продолжался фактически до конца XVI века.

Наконец, значение Киевской Церкви определяется тем, что Киевская Русь стала христианской колыбелью народов Восточной Европы. Во время своего визита в Украину в июне 2001 года Папа Иоанн Павел II сказал, что, приняв Благую Весть, Украина стала «матерью славянского христианства Восточной Европы», где «Днепр стал почти ‘Иорданом Украины’, а столица Киев ‘Новым Иерусалимом’, матерью славянского христианства Восточной Европы». Евангелизаторы, вышедшие из этих земель «на протяжении столетий были ‘Иоаннами крестителями’ народов, населяющих эти земли». «С Киева начало расцветать эта христианская жизнь, которую произрастило Евангелие сперва на землях древней Руси, затем на территориях Восточной Европы, а со временем, за Уралом, на просторах Азии. Таким образом, Киев, в определенном смысле, сыграл роль ‘Господнего предтечи’ среди многочисленных народов, к которым, выходя отсюда, позднее дошла благая весть о спасении». В том числе и для народов современной России.

Украина: без всяких «не»

Родившийся в Украине, но сделавший политическую карьеру в России, советский диссидент и идеолог российской партии «Яблоко» Вячеслав Игрунов в одном из интервью сказал: «Одесса или Харьков – совершенно русские города, и по культуре, и по поведению: они очень отличаются от всего остального. Вообще вот эта линия: Одесса-Днепропетровск-Харьков — это русскоязычное коромысло в Украине».

В Одессе у меня есть друзья. Муж – выходец из Приуралья. Жена – родом с Восточной Украины, где родилась ее мать; ее отец – из России. Когда я познакомился с ними лет 20 тому назад, эти люди (как и я) не говорили по-украински. И тосковали по ушедшим годам Советского Союза, по большой Родине. Они не представляли своей жизни без этой утонувшей в пучине истории Советской Атлантиды, поскольку на тот момент не имели никакой иной культурной и ментальной альтернативы. Прошли годы. Не делая специальных усилий по изучению украинского, они сегодня понимают его прекрасно. Иногда говорят. Но для меня очень показательна была следующая ситуация. Два года тому назад во время внеочередных выборов в Верховную Раду один из кандидатов «украсил» всю южную Украину плакатами с надписью: «С нами Бог и Россия». Возмущению моих друзей не было предела. «Какая мы Россия?! Мы – Украина!», — гордо произносили они по-русски. Их дети сегодня не имеют проблемы с тождественностью: они четко осознают себя украинцами. Разговаривая в принципе по-русски, легко переходят на украинский. Моя дочь с удовольствием читает украинские книги. Племянники говорят по-украински.

Упомянутый уже Ярослав Грицак считает, что различие между Украиной и Россией не в языке, не в традициях, хотя это важно. В этих странах разные политические способы существования. В Украине общество более сильное, а государство более слабое. Украинское общество выступает действующим лицом государства, поэтому государство, никогда не могло быть сильным. В раздвоение между обществом и государством, которое произошло после 1991, а еще больше после 2004 года, Грицак видит подтверждение этой концепции.

Я смотрю на молодое поколение украинских юношей и девушек. Среди них с каждым годом становится все больше людей идентифицирующих себя с Украиной. Они говорят по-украински, они проявляют интерес к истинной (не идеологизированной) истории своего народа, они гордятся тем, что они украинцы. Они чувствуют ответственность за свою страну. Нужно набраться терпения: пройдет время, вырастет новое поколение украинцев; «русскоязычное коромысло» сломается. Украина перестанет определять себя через отрицательную частицу «не»: как «не Россия». Для всех станет очевидным, что Украина – это Украина. И никому и в голову не придет усомниться в том, что Украина – не Россия.

Jest Wschód geograficzny. Wschodnią i Zachodnią półkulę rozdziela południk zerowy. Jest Wschód geopolityczny. I — odpowiednio – „wschodnia polityka”. Jest Bliski Wschód i Daleki Wschód. Ale kiedy gościłem na Dalekim Wschodzie, stał się dla mnie niespodziewanie bliskim. A wszystko, czym żyła ukochana Europa — dalekim i nieaktualnym. Stałem na brzegu Morza Japońskiego i patrzyłem na Wschód, skąd do Władywostoku przylatują amerykańscy katoliccy kapłani i mnisi.
W życiu nie raz przecinałem kontynent euroazjatycki ze wschodu na zachód i z zachodu na wschód. A nawet udało mi się odwiedzić zachodnią półkulę: wschodnie wybrzeże Ameryki. Od czasu do czasu notuję coś w dzienniku, starając się odgadnąć zagadkę Wschodu i Zachodu.

* * *

W dzieciństwie trochę zazdrościłem swojemu kuzynowi Wowce. Jego tata był marynarzem. Przywoził mu wiele niezwykłych rzeczy. Na przykład, gumę do żucia z historyjkami o Myszce Miki. Z Zachodu. Ale i wiele wschodnich cudów: począwszy od słodyczy, kończąc na niezwykłych magicznych maskach, straszących nas w ciemności, kiedy nocowałem w domu kuzyna. Przywoził jeszcze — mnóstwo historii o Wschodzie. Lubiłem słuchać opowiadań o „nich” i o „tam”, póki pewnego razu nie zrozumiałem, że oni — to ja. Tak jak dziecko – najpierw nazywa siebie w trzeciej osobie, dopóki pewnego dnia nie zrozumie, że wszystko, co jest powiedziane w ten sposób – odnosi się do niego.
Ta świadomość, że jestem „ze Wschodu” po raz pierwszy przyszła do mnie, kiedy przyjechałem uczyć się w Lublinie jako „student z Wschodu”. W 1991 roku dostałem się na Wydział Teologii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Usłyszawszy, że jestem z Odessy, mój polski kolega z roku zamyślił się na chwilę, a potem powiedział: „Odessa, Odessa … Ach, to na Krymie! To znaczy że jesteś z Gruzji?!”.
Wtedy otrzymałem pierwszą lekcję: Wschód jest tym, o czym nigdy nic nie wiadomo.

* * *

Na lekcję drugą czekałem rok. Dosłownie parę dni przed Bożym Narodzeniem byłem na konferencji w Bratysławie. Oczarowany chodziłem ulicami starego miasta, padał śnieg, a ja piłem gorący glintwein i błąkałem się pośród bożonarodzeniowego jarmarku. Do domu, na Wschód, jechałem przez Warszawę. O piątej nad ranem, jeszcze senny, wysiadłem na stacji Warszawa Zachodnia, i szedłem długim zimnym tunelem.
- Która godzina? — zawołał mnie po rosyjsku stojący niepodaleku chłopak.
- Piąta – automatycznie odpowiedziałem po rosyjsku.
Dookoła mnie otworzyło się ciasne koło, kilku mocnych chłopaków z ogolonymi głowami, i usłyszałem: — Znajduje się Pan na terenie bandy Wasyla Czornego z Kijowa. Za przejście przez nasz teren żądamy opłaty w wysokości dziesięciu procent od kwoty, którą ma Pan przy sobie. Ile ma Pan pieniędzy?
Stałem przy ścianie długiego przejścia podziemnego z Warszawy Zachodniej. Wschodnie ukraińskie chłopaki grzebali w mojej torbie i przeszukiwali mi kieszenie. Obok nas, do pracy, szybko przemykali mieszkańcy Warszawy. Starali się nas nie zauważać. Pieniędzy tym razem mi nie odebrano. Z cennych rzeczy miałem przy sobie dwie butelki słowackiego piwa i dziesięć dolarów. Dziesięć procent od dziesięciu dolarów – niewielki zarobek. A zabrać wszystko nie pozwalał bandycki honor.
Otrzymałem lekcję: Spotkanie ze Wschodem może być niebezpieczne.

* * *

W 2003 roku w składzie grupy kierowników organizacji pozarządowych wyjeżdżałem na staż do USA. W ramach spotkań przygotowawczych długo nas instruowano jak trzeba i jak nie trzeba zachowywać się w Ameryce. Otrzymaliśmy szczegółowe instrukcje o tym, co koniecznie trzeba… Codziennie myć się, wkładać czyste ubrania, nie korzystać zbyt obficie z kosmetyków, nie zbliżać się do innego człowieka więcej niż na pół metra i tak dalej. Wszystko po to, abyśmy nie sprawiali kłopotów ludziom, którzy nas będą przyjmowali. Bardzo długo przygotowywano nas do tego, jak poprawnie przeżyć szok kulturowy. Być może to przygotowanie było dobre, bo szoku nie przeżyłem. Ale byłem jego świadkiem, w drugim tygodniu pobytu w Ameryce. Na jedno ze spotkań zaproszono specjalistę od fundraisingu. Swoje wystąpienie zaczął łatwo i błyskotliwie. Ale w jakiejś dziesiątej minucie zaczął mówić o tym, jak można ułatwić procedurę zdobywania finansów za pomocą kart kredytowych. Na tym było zbudowane całe jego wystąpienie. Wtedy ktoś z audytorium nieśmiało podniósł rękę i powiedział: „U nas nie korzysta się z kart kredytowych”. – „Nie?! A jak przechowujecie wasze pieniądze?”- spytał zaproszony specjalista. – „Cash” — odpowiedziano mu. – „Cash?” – pytał z kolei on, skonsternowany. – „Cash? I nie ma kart kredytowych?” Patrzyłem na niego z litością. Szkolenie zakończyło się po dziesięciu minutach. Była to dla mnie kolejna lekcja. Do spotkania ze Wschodem trzeba być przygotowanym.

* * *

W Odessie mam dobrego przyjaciela. Jest starszy ode mnie o ćwierć wieku. Oficer kadrowy, który walczył w Afganistanie i wielu innych zapalnych punktach. Zawsze mówi tylko po ukraińsku (co w mieście rosyjskojęzycznym jest demonstracją pewnej, określonej postawy). Chodzi tylko na msze polskie i ukraińskie, nigdy na rosyjskie. Pewnego razu oświadczył mi: „Panie Aleksandrze! Nasz prezydent powiedział kiedyś: Rosja kończy się tam, gdzie sięga język rosyjski. Zgadzam się z nim. Rosja to Wschód i Azja. A Zachód to Europa. Niech więc Rosja zakończy się na mnie”.
Następna lekcja: Granica między Wschodem i Zachodem jest wewnątrz każdego z nas.

* * *

Parę miesięcy po przyjęciu Rumunii do Unii Europejskiej (czyli do zachodniej społeczności polityczno-ekonomicznej) przyjechałem do Mediolanu. W metro przy aparacie do zakupu biletów stał Rumun i „pomagał” przyjezdnym kupować bilety. Pokazywał dokąd trzeba rzucić monetę, i jaki guzik nacisnąć, aby otrzymać bilet. Za pomoc żądał (nie prosił, a żądał) wynagrodzenia. Nie poskąpiłem mu, dałem nieszczęśnikowi kilka euro. Wschód umie być szczodry, i gotów jest przyjść z pomocą biednemu Zachodowi. Warto zapamiętać i tą lekcję.

* * *

W 2000 roku w Uzbekistanie przeżyłem historię, którą zapamiętałem na całe życie. Teraz wspominam ją z uśmiechem, ale wtedy wcale nie było mi do śmiechu. Wracałem z Samarkandy do Taszkientu. Mój przewodnik przywiózł mnie na dworzec autobusowy, wsadził do taksówki i odjechał. Czekaliśmy jeszcze na jedną osobę, która miała z nami jechać. Po kilku minutach do samochodu podeszli milicjanci, poprosili, abyśmy wzięli swoje rzeczy i przeszli z nimi do komisariatu w budynku dworca autobusowego. (Później zrozumiałem, że to kierowca dał im cynk na „obcego”). Dla przestrzegania pozoru „praworządności” zaprosili świadka – kasjerkę, która prawdopodobnie miała z nimi przy tej robocie stały układ. Wywalili z walizki wszystkie moje rzeczy. Myślałem tylko o tym, żeby mi nie podrzucono narkotyków. Nikt nie wiedział gdzie jestem i jak mnie szukać. Od nieprzyjemności i rabunku uratowało mnie zaproszenie Nuncjatury Apostolskiej, które przypadkowo znalazłem w kieszeni. I Koranu. Ostrożnie układając go w walizce, moi nowi znajomi mówili: „Może Pan iść, Pan jest bogobojnym obywatelem, Pan jest obywatelem przestrzegającym prawa”. Moja przypadkowa współpasażerka, która tym samym samochodem wybierała się na bazar, stróże porządku zabrali równowartość dwudziestu dolarów. Te pieniądze wystarczyłyby na taksówkę z Samarkandy do Taszkientu i z powrotem (dla nas obojga), i jeszcze zostałoby na zakupy. Te piętnaście minut, bo tyle trwała rewizja na pustynnym dworcu, czułem się tak, jak czują się prawdopodobnie w moskiewskim metrze przedstawicieli bratnich „wschodnich narodów” (jak tu ich nazywają): Azerowie, Tadżykowie, Uzbecy — których regularnie poniża i rabuje milicja.
Stąd jeszcze jedna lekcja: na Wschodzie może wydarzyć się wszystko. Po prostu trzeba być na to przegotowanym.

* * *

Wschód to nie tylko realność. To mitologia. Archetyp. Nie przypadkiem Biblia wspomina o tym, że Bóg posadził swój edeński ogród właśnie na Wschodzie. Średniowieczna legenda o poszukiwaniu cesarstwa Prezbitera Jana jest niczym innym, jak pragnieniem powrotu do macierzystych źródeł cywilizacji. A współczesna moda na Wschód (czy to facynacja Japonią albo Chinami, czy chrześcijaństwem bizantyjskim, na co chorują narody zachodnie) to nic innego, jak wysublimowana tęsknota za utraconym rajem. I nawet wielkie odkrycie Nowego Świata było możliwe tylko dlatego, że Kolumb szukał nowych dróg na Wschód. Wschód na zawsze pozostanie upragniony i niedostępny dla Zachodu.
Ostatnia lekcja głosi: Wszystkie drogi prowadzą na Wschód.

* * *

Urodziłem się na Wschodzie, w jednym z najbardziej prozachodnich miast Ukrainy. Długi czas żyłem na zachodzie od Ukrainy — we Wschodniej Polsce. Nigdy specjalnie nie myślałem o tym, co znaczy w moim życiu Wschód i Zachód. Po prostu samo życie wielokrotnie dawało mi okazje do refleksji na ten temat. „Wschód” i „Zachód”, jak yin i yang, jak dobro i zło, wzajemnie powiązane i wykluczające się. Wschód i Zachód bawią się nami. To, co było Wschodem, jutro stanie się Zachodem – i odwrotnie. Wybierając się w podróż w którąś z tych stron, nigdy nie masz pewności, że droga nie zaprowadzi cię w stronę przeciwną.

Sasza Dobrojer

kultura enter, miesięcznik wymiany idei, sierpień 2008

Upalne lato roku 1993. Otrzymałem telefon od Olenki Leonenko, która mieszkała wtedy w Kijowie: „Czy oprowadzisz po Odessie moich przyjaciół z Poznania?” – „Czemu nie?” (w Odessie na zapytanie odpowiadają zapytaniem). Przyjeżdża trzech. Marcin szuka śladów swojej rodziny (babcia urodziła się w Odessie, ale później wyjechała do Polski). Jak zaczarowany chodzi po mieście. Od dawna marzył, żeby tu przyjechać. Wiesiek i Janek szukają śladów swojej wymarzonej żydowskiej Odessy. Jedziemy na Mołdowankę. Chodzimy starymi podwórkami, które pamiętają jeszcze głosy bohaterów opowiadań Babla. W nocy idziemy do hotelu, żeby zarezerwować pokój. Pani w okienku widzi obcokrajowców i strzela jakimiś kosmicznymi cenami za nocleg (to był czas, kiedy obcokrajowiec płacił kilka razy więcej od „normalnych” ludzi). Zabieram gości do domu. W malutkim mieszkanku przy Uspieńskiej 51 jest ciasno, duszno od papierosów, ale wesoło i przytulnie. Następnego dnia wieczorem żegnamy Marcina – wyjeżdża wcześniej, bo musi zdążyć na przedstawienie w Poznaniu. Rankiem budzi nas telefon z granicy: Marcin Kęszycki został aresztowany za próbę nielegalnego przekroczenia granicy! Próbował dostać się do Polski z paszportem wystawionym na… Janusza Komołkę. Sprawa wyjaśniła się: w czasie wizyty w hotelu moi goście przypadkiem zamienili się paszportami. Wiesiek i Janusz pojechali ratować przyjaciela. Zostałem w Odessie. W mieście Babla i Szolom-Alejhema, w mieście Mickiewicza i Puszkina, w mieśce, gdzie asfalt na Primorskom bulwarze (była to pierwsza asfaltowa ulica w całym Imperium Rosyjskim!) pamięta dzwięk obcasów młodej babci Marcina, która po niedzielnej mszy szła do słynnej w całej Odessie kawiarni „Fanconi” na lody.

+ + +

„Fanconi” mieści się dzisiaj w tym samym budynku co dawniej. Co prawda gospodarze są inni i nie są to już Włosi. W XIX stuleciu – po krótkim panowaniu Greków – restauracje w całej Odessie opanowane były przez Włochów. Odessa w swoim temperamencie podobna jest do Neapolu. Mój neapolitański przyjaciel profesor Andrea Milano nazywa Odessę „Napoli Nord”. Włosi od zawsze marzyli o ziemiach północnego wybrzerza Morza Czarnego. Pierwsze wzmianki o ich obecności na tych terenach pojawiają się na przełomie XIII – XIV stulecia, kiedy do brzegów obecnej Odessy przybiły genueskie okręty. Ze starych map morskich można było odczytać nazwę, jakiej użyto na określenie tego miejsca postoju – Dżeniestra. Tak po włosku nazywa się janowiec – krzewiasta roślina o żółtych kwiatach, rozpowszechniona zwłaszcza na przyczarnomorskich stepach. Powiadają, że przywieziono stąd do portu w Genui dżumę. Skutki tego wydarzenia miały dać początek popularnemu w sztuce całej średniowiecznej Europy tematowi „Danse macabre”.
Już od momentu założenia miasta Włosi posiadali na tych terenach szczególne przywileje. To za sprawą faktu, że na czele prac urbanistycznych stał obywatel Włoch – z pochodzenia Hiszpan – Josef de Ribas. Przez pierwsze 25 lat włoska diaspora była do tego stopnia obecna w życiu społecznym, a język włoski tak rozpowszechniony, że szyldy instytucji i sklepów pisano po rosyjsku i po włosku. Rachunki, weksle, korespondencja handlowa, księgowość – wszystko pisane było po włosku. „Każdy mieszkaniec Odessy był na tyle obeznany z językiem włoskim — pisze kronikarz – że umiał pytać, pić i zakąszać, a jeśli zaszła taka konieczność, to i zakląć po włosku”. Mieszkańcy Odessy bardzo lubią spiewać. Z pewnością nauczyli ich tego Włosi. Oni właśnie dali początek teatralnej Odessie. Na przestrzeni kilku dziesięcioleci Włosi nadawali ton teatralnemu życiu mista. Włoski był repertuar opery. Nie tylko w teatrze, ale i na ulicach, rynkach, w podwórzach miasta brzmiała muzyka Verdiego, Beliniego, Rossiniego, Donicettiego, grana przez wędrownych włoskich muzyków, którzy od rana do nocy snuli się po mieście, zabawiających każdego wieczora bywalców winnych piwnic i karczm. Ostatnimi czasy na ulicach miasta coraz częściej można usłyszeć język włoski. Włosi wracają do „swojej Odessy”. Otwierają sklepy, restauracje. W samym centrum Odessy kilka lat temu powstała prawdziwa neapolitańska pizzeria Pulcinella, prowadzona przez rodowitych Włochów. Rzeczewiście: wysepka „Napoli Sud” w „Napoli Nord”.

+ + +

Założona w 1794 roku Odessa od samego początku przyciągała przedsiębiorczych i utalentowanych ludzi nie tylko z Imperium Rosyjskiego, ale także z Francji, Niemiec, Włoch, Grecji i innych europejskich krajów. Aby szybciej zasiedlić młode miasto, ogłoszono, że ci, którzy zamieszkają w Odessie, przez dziesięć lat będą zwolnieni od podatku i otrzymają pożyczkę od państwa na rozwój prywatnej przedsiębiorczości. Ruszyli do Odessy, jak do ziemi obiecanej przesiedleńcy z różnych stron: Grecy, Niemcy, Żydzi, Polacy, Włosi. Ta niezwykła mieszanka narodowości, charakterów i temperamentów stworzyła fenomen Odessy. W tym należy szukać przyczyn dowcipnego usposobienia mieszkańców mojego miasta. Ot, przytoczymy choćby taki fakt. Kiedyś na bulwarze przy postumencie pomnika Richelieu stała miedziana armata sygnalizacyjna. Pewnego dnia armata zniknęła. Wszystkie starania policji, aby ją odnaleźć, okazały się próżne. Policja i naczelnik miasta poruszeni tym skandalem popadli w rozpacz. Po pewnym czasie od tego wypadku na przyjęcie u mera miasta próbował dostać się więzień z więzienia na zamku. Chciał on porozmawiać w sekrecie z merem. Kiedy przyprowadzono go pod strażą do gabinetu naczelnika miasta, powiedział on, że może wskazać świadka, który widział kto i kiedy skradł armatę. Za wyjawienie „sekretu” zażądał 5 rubli. Mer zgodził się i nakazał policji, aby udała się razem z więźniem tam, gdzie więzień wskaże. Więzień zaprowadził policję na bulwar i na świadka kradzieży, wskazał pomnik Richelieu, przy którego nogach stała wcześniej armata. Mer najpierw wpadł w gniew, ale za chwilę roześmiał się i wydał błyskotliwemu i bystremu więźniowi 5 rubli.
W Odessie ceni się smaczny dowcip.

+ + +

Swoje europejskie oblicze Odessa w dużej mierze zawdzięcza Rewolucji Francuskiej. Wtedy właśnie wielu Francuzów przeszło na służbę rosyjskiej koronie. Tak pomyślnie się złożyło, że pierwszym merem Odessy był Francuz, książę Arman Emmaniuel du Plessi de Richelieu. Książę zrobił bardzo wiele, aby Odessa i cały region rozkwitły. To za jego rządów jeszcze bardziej wzmogły się kontakty z Europą, kiedy to w latach 1817-1854 w mieście wprowadzono specjalne przepisy funkcjonowania „porto-franko”, i z wszystkich zagranicznych towarów zdjęto cło. Dzięki temu towary spożywcze i przemysłowe oraz towary luksusowe były bardzo tanie. Miasto rozwijało się w tempie, które zadziwiło całą Europę. Przyciągało to do Odessy bogaczy z całej Rosji. W dobrobycie żyli także robotniczy, których zarobki były tak duże, że niektórzy bindużnicy odpalali papierosy papierowymi rublami. I dzisiaj odesytów stać na szerokie gesty. Poziom życia jest tu dość wysoki. Dobrym miernikiem sytuacji są ceny nieruchomości, kilkakrotnie większe niż na Lazurowym Wybrzerzu.
Charakterystyczne, że pierwsza odeska gazeta „Messager de la Russie Meridionale ou Feuill comerciale” była drukowana po francusku. A kiedy w 1827 roku zaczął ukazywać się „Odesskij vestnik”, drukowany był w dwóch językach: francuskim i rosyjskim. Aleksander Puszkin, który na początku lat 20. XIX stulecia mieszkał w Odessie, skarżył się w listach do przyjaciół, że w sklepach są tylko francuskie książki i almanachy, a rosyjskich nie można znaleźć, i prosił ich, żeby go zaopatrywali.
Dzisiaj Puszkin nie miałby problemów z książką w języku rosyjskim. Jest kilka dużych supermarketów książkowych, w których można kupić prawie każdą nową rosyjską pozycję. Także ukraińską i angielską.

+ + +

Dziś, po dwóch stuleciach, Odessa nadal zaprząta głowę Francuzom. Od kilku lat na ustach całego miasta jest historia milionera z Bordeaux Christophera Lacarena. Zakochał się on w Mariannie z Odessy, zostawił dla niej ojczyznę i przeniósł się do miasta nad Morzem Czarnym. Tu, w dowód miłości do ukochanej ufundował „Fontannę miłości”. Rzeźby przedstawiają mężczyznę i kobietę, pod nimi znajduje się czasza z wodą, do której dodawane są krople perfum wyprodukowanych przez samego Lacarena, po 250 ml na dzień. Dzisiaj wraz z Marianną uprawia winogrona w byłym kołchozie im. Lenina we wsi Chabod (Szabo), 70 km od Odessy, niedaleko Akermanu, który Mickiewicz opiewał w „Sonetach Krymskich”. W ten sposób odrodzili oni markę wina o nazwie tej miejscowości. Jego produkcję rozpoczęli ponad 200 lat temu przesiedleńcy z francuskiej części Szwajcarii, kiedy to botanik i producent wina Louis Tardan zebrał swoich współpracowników i przybył znad brzegów Jeziora Genewskiego na Dniestrowski Liman.

+ + +

Idąc w ślady swoich przodków, do Odessy przybył szwajcarski artysta Hugo Schaer. Pewnego dnia sprzedał swój dom i pracownię w Szwajcarii, wsiadł do swojego jachtu i wyruszył w kierunku Ukrainy. Wraz z żoną Iriną mieszka w Odessie już piąty rok. Kupił mieszkanie na Sofijewskej, tuż obok domu Potockich, w którym obecnie mieści się muzeum artystyczne.
- To jest miasto które ma swoją melodię! Już w samej nazwie jest jakaś magiczność, coś niezwykłego! Jak mówi Hugo, na Ukrainie czuje się jak życie wrze. W Szwajcarii już wszystko zostało zbudowane i wszystko zrealizowane. Nie ma już czego zmieniać. Tutaj natomiast czuć tetno życia:
- Szwajcaria, to komfortowa, dobrze ogrzewana sypialnia. Uważam jednak, że człowiek, artysta po pięćdziesiątce ma w swoim życiu jeszcze coś do zrobienia. W Odessie wszystko odddycha, tryska życiem. Idę sto metrów ulicą Sofijewską i już doznaję stu wrażeń!
Jeszcze pierwszej jesień, po przyjeździe Hugo do Odessy, kompania Chabod (Szabo) zaprosiła go do opracowania koncepcji Centrum Wina.
- Dla mnie wino to nie tylko alkohol, to cała kultura picia. Chcę, aby zwiedzający Centrum Wina mogli obcować ze sztuką, mówiącą o historii winiarstwa na tym brzegu Morza Czarnego – mówi.

+ + +

Jeśli za prawdziwe uznać założenie metafizyki tomistycznej (propagowanej przez niedawno zmarłego dominikanina z lubelskiej Starówki), które mówi, że byt w swej pełni jest Bytem, to tym bardziej jest ono prawdziwe w odniesieniu do tego miasta. Każdy detal bytowy, każdy element życia codziennego nabiera tu swego ostatecznego sensu, przybiera pełnię istnienia — byt staje się Bytem. Szczególną inkarnacją tej prawdy są odesskie dacze. Jest to speceficzny, prawie sakralny świat, który tworzy magia morza, słońce i niekończące się przyjacielskie biesiady pod wysokim gwiaździstym, południowym niebem. Ci, którzy odwiedzają latem Odessę, dziwią się i zadają sobie pytanie: kiedy ci ludzi pracują?
W wyglądających z pozoru na afrykańskie slumsy małych domkach, które stoją dosłownie 10 metrów od morza, jest wszystko, co niezbędne do wygodnego życia: od lodówek po satelity i jacuzzi (przynajmniej u niektórych). Pamiętam jak odwiedziły mnie koleżanki z Izraela i pojechaliśmy grillować na daczę. Wystawiliśmy stół nad brzegiem Morza Czarnego, na nim spoczęły talerze, piękne naczynia, szklane filiżanki. Znajomi zdziwili się i zapytali: „Po co to wszystko? Wystarczą plastikowe kubeczki i papierowe tacki”. Gospodyni domu zmierzyła ich wzrokiem od góry do dołu i powoli, z postawą pełną godności, odpowiedziała: „Proszę Pani! Dla Pani może jest to krótki wyskok za miasto. Ale proszę wiedzieć, że my tu żyjemy pięć miesięcy w roku. To jest Dom. A w każdym dobrym odesskim domu stół ma wyglądać porządnie!”
W odesskich daczach dla każdego znajdzie się miejsce. Nawet jeśli zwalilibyście się gospodarzom wraz z grupą przyjaciół, to usadzą was za stołem, sąsiedzi w dziesięć minut przygotują obiad, i po kwadransie będziecie mieć wrażenie, że znacie tych ludzi od lat. A jeśli poczęstują was ikrą z bakłażanów lub rybnymi bitoczkami (rodzaj delikatnego schabowego z małej czarnomorskiej rybki) możecie uznać, że dostąpiliście obrzędu inicjacji i na zawsze zostaliście wpisani w serca gospodarzy.

+ + +

Budzi mnie poranny telefon z Lublina. Słyszę w słuchawce znajomy głos.
- Cześć Waldku! Cieszę się że zadzwoniłeś!
Po krótkiej wymianie zdań i wrażeń z festiwalu w Cannes, gdzie spędził trzy tygodnie, pyta mnie:
- Czy znajdzie się u was miejsce na daczy? (Od lat już „choruje” na Odessę).
- Co za pytanie! Przecież wiesz jak u nas! Czekamy! A co? Brakowało ci w Cannes słońca?
Zamiast odpowiedzi uśmiecha się. Pakuje walizy. Wsiada do samochodu. Wyrusza w drogę.

Alexander Dobrojer http://kulturaenter.pl/odessa-dream/2008/10/

Do wojska ojciec poszedł po ukończeniu technikum, w dwudziestym drugim roku życia. Podczas pobytu w wojsku budował w obwodzie lwowskim drogę kolejową. Wtedy urodziłem się ja. Nastroiło to ojca bardziej pokojowo. Dojrzewał również do zrozumienia pewnych spraw. Dlatego kiedy wiosną 1968 roku obok ich jednostki wojskowej dzień i noc szły na zachód czołgi, patrzył na nie bez młodzieńczego zachwytu, raczej posępnie i ponuro…

W latach czterdziestych i pięćdziesiątych starzy i młodzi, zbierając się razem, śpiewali piosenki, w których najczęściej wykorzystywano zaimek „my”. Były to utwory sowieckiego klasycyzmu. Przesadnie optymistyczne, bezprzedmiotowe, bez odniesienia do czasu i miejsca. Informowały one słuchacza co najwyżej — jak w przeboju lat czterdziestych „Katiusza” — że „rozkwitły jabłonie i grusze”.

Gdy w końcu lat pięćdziesiątych w Związku Radzieckim pojawili się bardowie, zjawisko to wprowadziło w zdumienie miłośników klasyfikacji. Prezentowana przez nich piosenka nie była piosenką w tradycyjnym rozumieniu tego słowa. Były to raczej wiersze wykonywane przy akompaniamencie muzyki. I chociaż muzyka była nie bez znaczenia, najmocniejszy akcent padał na słowa. Pojawił się bohater liryczny, który we własnym imieniu śpiewał o swoich przeżyciach, odczuciach i myślach. Bardowie potrafili mówić „ja”.

Pod tym względem wyróżniały się pieśni Bułata Okudżawy. Na tle kultury oficjalnej brzmiały jak dysonans. Okudżawa wspominał, że kiedy w 1960 roku po raz pierwszy został zaproszony na publiczny występ do moskiewskiego Domu Kina, nie dokończył nawet wykonania swojej pierwszej piosenki. Ktoś z sali wykrzyknął: — Banał! I sala wyklaskała barda. Musiał przerwać występ i wyjść. Wykonywał wtedy jedną ze swoich najlepszych wojennych piosenek — „Znów buty, buty, buty, tupot nóg…”.

A jednak coraz częściej pojawiali się ludzie z gitarą, którzy śpiewali własne i cudze wiersze. Patrząc na tamte czasy z dystansu, śmiało można powiedzieć, że wśród tłumów wykonawców, których zrodziły tamte czasy, najbardziej oryginalni okazali się: Bułat Okudżawa, Aleksander Galicz i Włodzimierz Wysocki.

Są być może ludzie, którzy już od najmłodszych lat odczuwają fałsz i niesprawiedliwość otaczającego ich świata. Potrafią bronić się przed nim, a nawet walczyć. Ze mną było inaczej. Mówiąc słowami Borysa Cziczibabina: „Zbyt długo zaczynałem się”. Moje lata młodzieńcze przypadają na schyłek epoki komunizmu. Jednak nie mogę pochwalić się aktywnym uczestnictwem w jego obalaniu. Rodziłem się i rosłem w „normalnej” sowieckiej rodzinie. Uwikłany w lepki krąg powszechnego kłamstwa i obłudy.

 
Ale bardzo dobrze pamiętam, jak to wszystko zaczęło się odmieniać. Był rok 1979…

Żaden z poetów rosyjskich nie cieszył się za życia taką sławą, jak Włodzimierz Wysocki. Twórczość tego poety, barda i aktora była wielostronna. Swój styl Wysocki trafnie określił jako „pieśń autorską”, której należy słuchać w wykonaniu autora.

Wysocki zaczynał od śpiewania błahych piosenek. Jak później wspominał, pomogły mu one ukształtować własną formę — nauczyły prostoty i lekkości. Równolegle pisał utwory liryczne. Lecz największą sławę przyniosły mu „pieśni-monologi”. Napisane w pierwszej osobie, w imieniu tych ludzi, w których poeta się wcielał. Zebrane razem tworzą wielogłosowy obraz Rosji lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych.

Szczytem twórczości Wysockiego-poety jest liryka z ostatnich lat życia. Wtedy zwrócił się ku złożonym tematom filozoficznym, społecznym aluzjom, problemom poety w świecie współczesnym. W jego pieśniach pojawił się smutek, rozpacz, ból i temat śmierci.

Był rok 1979. Z położonego koło Odessy lotniska wojskowego codziennie wznosiły się w niebo ciężkie samoloty i znikały w głębokim błękicie, biorąc kurs na południowy wschód…

 
Pewnego dnia w naszym domu zjawił się magnetofon. Wśród taśm przeniesionych przez kogoś ze znajomych była jedna z krótkim napisem „Wysocki”. Od tego wszystko się zaczęło. Słuchałem jej dzień po dniu. Było w tej półtoragodzinnej taśmie coś niezwykłego, niepodobnego do niczego, z czym dotychczas się spotkałem. Nie uformowany i mglisty świat zaczął nagle nabierać ostrości i sensu. Wysocki mnie narodził — obudził moje „Ja”.

 
Później słuchałem także Okudżawy i Galicza. Szczególnie zdobycie taśmy z nagraniami Galicza było jakże niebezpiecznym szczęściem. Urządzano wtedy specjalne sesje… Ktoś zdobywał kasety i powstawały kolejne, z czasem coraz mniej słyszalne kopie. Później ze znajomymi słuchaliśmy wyciszonej — aby nie wzbudzić podejrzeń sąsiadów — muzyki. I do rana smakowaliśmy zakazanych, życiodajnych owoców.

Na początku lat sześćdziesiątych na taśmach magnetofonowych rozchodzą się po całym kraju pieśni Aleksandra Galicza. Zaczynał od niewinnych piosenek satyrycznych, kończył na poematach protestu. Od reprezentacyjnego stanowiska w oficjalnym Związku Pisarzy ZSRR przeszedł do niebezpiecznego członkostwa w kierowanym przez Andrieja Sacharowa Komitecie Praw Człowieka.

Jeżeli twórczość Okudżawę można włączyć do nurtu romantycznego, to utwory Galicza, a później Wysockiego, należą do literatury realistycznej. Galicz stwarza oryginalny rodzaj poezji — poemat polifoniczny. Głównym bohaterem swoich utworów uczynił przeciętnego radzieckiego człowieka. Autor wprowadza do twórczości poetyckiej gwar ulicy, żargon łagrów, język radzieckich kancelarii oraz stołecznych restauracji i prowincjonalnych knajp. Galicz przywraca prostemu słowu jego pogwałconą godność. W jego piosenkach nabiera ono siły żywej poezji. Pozwala bohaterom mówić ich własnym językiem. Przyjaciele i znajomi dziwili się: — Skąd ten inteligent od pokoleń, znany snob i esteta, zna taki język i świat?

Te ostre politycznie piosenki, znanego już wtedy dramaturga, wywołują gniew władzy. Skreślają go ze Związku Pisarzy i Związku Filmowców. Zaczyna się nagonka. Zmuszony jest emigrować…

Opisując sytuację poetów w tamtych czasach słynny radziecki dysydent Włodzimierz Bukowski pisał: „Im dalej, tym więcej zjawiało się tych niepozornych figur z gitarami. Nie dawano im sali na występy. Za każdą swoją piosenkę mogli trafić do więzienia. Ich poprzednikom w zaraniu ludzkości było łatwiej. Nikt nie wrzucał do więzienia minstreli, nie umieszczał w domu wariatów Homera, nie sądził ślepo i jednostronnie”. O Galiczu pisał: „Dla nas Galicz nie mniejszy od Homera. Każda jego piosenka to Odyseja, wędrówka w labiryncie duszy radzieckiego człowieka”.

Grudniowy numer z 1997 roku rosyjskiej emigracyjnej gazety „Russkaja mysl” doniósł, że w Paryżu odbyła się panihida w dwudziestą rocznicę śmierci Aleksandra Galicza. W styczniowym numerze tej samej gazety jest wzmianka o wieczorze pamięci Włodzimierza Wysockiego w Moskwie, w sześćdziesiątą rocznicę urodzin.
Dwadzieścia lat — to okres życia całego pokolenia. Kiedy umarł Wysocki, narodziło się pokolenie współczesnych rekrutów.
 
Co oni wiedzą o tym człowieku — „kumirze” pokolenia moich rodziców? Czy rozumieją go? Czy potrafią pojąć, co znaczyli dla nas Wysocki, Galicz i Okudżawa? A może wraz z końcem pewnej epoki odeszli w niepamięć i nic już nie mają do powiedzenia?
 
Teraz, kiedy długo przebywam poza krajem i jestem zmuszony rozmawiać w obcym języka, chętnie powracam do swoich bardów. Dostrzegam rzeczy które przedtem umykały mojej uwagi. Zwracam uwagę na sam język. Lepiej potrafię docenić głębię i soczystość słowa.
 
Mam dwie córki — Alinę i Anastazję. Czasami puszczam im Wysockiego lub Okudżawę. Wierzę, że wciąż można uczyć się od nich męstwa, uczciwości, miłości, dobroci, wierności. „Bowiem dobro — jak śpiewał Wysocki — pozostaje dobrem: w przeszłości, i dziś, i w przyszłości”.

 
„Na przykład” – miesięcznik kulturalny, Nr 4 (59), kwiecień 1998

Георгий Флоровский родился 8 сентября (28 августа по старому стилю) 1893 года в городе Елизаветграде и был пятым, младшим ребенком в семье Василия Флоровского и Клавдии Флоровской (Попруженко). В следующем, 1894 году ог Рождества Христова и 100 от основания города семья Флоровских переехала в Одессу. Уже сам облик Одессы: улицы, дома, рынки, церкви, синагоги, музеи, порт, многоязычие и обилие разных народных культур, — все это подчеркивало и выражало тот космополитический дух города, который Георгий впитывал в себя с самого раннего детства. Первые десять лет Флоровские жили на окраине Одессы. Василий Флоровский служил священником и одновременно преподавал Закон Божий в гимназиях. В 1900 году он стал ректором Одесской духовной семинарии и оставался на этой должности до 1903 года, когда в результате студенчских беспорядков семинария была закрыта. В 1905 году Василий Флоровский был назначен настоятелем Кафедрального собора, и тогда семья переехала в дом на Соборной площади. Этот переезд в центр в последствии повлиял на весь образ жизни семьи и на дальнейшую судьбу Георгия.

В семье Флоровских живо было чувство уважения к науке. Все дети получили прекрасное университетское образование, сами заняв впоследствии должности университетских профессоров. Братья Клавдии Флоровской (Попруженко), матери Георгия, которая происходила из среды высокообразованного академического духовенства и сама получила прекрасное образования, также были профессорами в Ново-Российском университете.

Получив необходимую подготовку дома (как это было принято в те времена) в возрасте девяти лет Георгий был записан в приготовительный класс Пятой государственной гимназии города Одессы. Как вспоминал впоследствии отец Георгий, все его друзья в гимназии были евреи. Рассказы Флоровского о дружбе со сверстниками-евреями явно расходятся с существующими ныне представлениями об отношении к евреям в семьях православных священников на рубеже веков, особенно в Одессе. Потом, уже в университете, очень близким другом Флоровского стал Давид Блюменфельд, сын раввина. «Такая дружба — между христианином и евреем, — вспоминал Флоровский, — по тем временам не была чем-то необычайным».

Кроме хорошего гимназического образования Георгий имел возможность заниматься самообразованием, пользуясь семейной библиотекой, а также — благодаря роным — книгохранилищами семинарии, университета и других библиотек. Он перечитал все тома «Истории России» С. Соловьева, многотомную «Историю Русской Церкви» Голубинского, работы Ключевского, Чаадаева, Карамзина, Флоренского, Булгакова и других русских мыслителей. Когда в 1911 году Георгий Флоровский закончив гимназию с золотой медалью поступил в университет, ему было позволено не посещать занятий, так как он уже знал все требуемые учебники.

Наряду со школой важную роль в становлении личности Флоровского играла Церковь. С одной стороны она происходила благодаря непосредственному контакту с той средой, в которой жили Флоровские. Сам Георгий регулярно посещал службы и часто заходил в храм просто помолиться. С другой стороны эта встреча с Церковью происходила через знакомство с разнообразной религиозной литературой — исторической, богословской, богослужебной, которую приносил отец. Как свидетельствовал в последствие сам отец Георгий, решающее значение имели для него «история и вера», но не как сухая наука, а как опыт, пропущенный через все свое существо. Поэтому в нем жила уверенность, что он обязательно станет «христианским ученым», «что бы это слово ни значило».

Не чурался Флоровский и современной ему культурной жизни. Существуют его воспоминания о вечере футуристов в Одессе. Хотя в последствии он назвал все происходившее вздором, характерно то, что он все же не проигнорировал это по-своему замечательное явление его совремеености. А известный американский историк-славист Эндрю Блейн, близко знавший отца Георгия и оставивший его жизнеописание, приводит такой эпизод из жизни Флоровского, рассказанный им самим: «Однажды я всех удивил. В Одессу приехала Айседора Дункан, и кто-то из друзей достал мне билет. Я пошел просто из любопытства, хотя этого, надо сказать, никто не понял. Если судить по современным меркам, то представление было абсолютно пристойным… но тогда о нем болтали всякое. Никакой эротики, просто — необычная манера танцевать…».

Окончив гимназию, Флоровский хотел специализироваться в области философии. Поэтому он записался на историко-филологический факультет. В то время в Ново-Российском университете все виды гуманитарного образования были именно на этом факультете. Однако, занятия Флоровского в университете не ограничивались программой лишь историко-филологического факультета. Он интересовался также философией математики и высшей математикой, а также химией и биологией. В студенческие годы Георгий Флоровский начинает публиковать свои статьи. Две из них — посвященные Владимиру Соловьеву и прошлому русской мысли — были опубликованы в журнале Одесского библиографического общества уже в 1912 году, на втором году учебы в университете. В 1917 году в февральском номере «Известий Императорской Академии Наук» увидела свет одна из самых необычных публикаций Флоровского — «О механизме рефлекторного слюноотделения», положительно отмеченная академиком И. П. Павловым.

С 1916 по 1919 год, готовясь к экзаменам на получение степени магистра философии, Флоровский преподает в различных учебных заведениях Одессы. В 1918 году он начал сдавать магистерские экзамены, которые из-за условий того времени смог сдать только в 1919 году, после чего должен был приступить к написанию и защите диссертации. В это же время он успешнол прошел конкурс на получение звания доцента, что открывало возможность преподавания в университетах. Это было то, о чем он давно мечтал. Но преподавать ему практически не пришлось. К этому времени социально-экономическая ситуация была полностью дезорганизована, наступали большевики. Четверо из семьи Флоровских — Георгий, его сестра, отец и мать — решают уехать из страны. В начале 1920 года они навсегда покидают Родину.

Любовь к Одессе отец Георгий сохранил на всю жизнь. По воспоминаниям людей, близко знавших его в Америке, Одесса всегда оставалась его любимой темой. Даже когда он разменял восьмой десяток, воспоминания эти сохраняли теплый, почти интимный характер и полны были различных исторических подробностей, которые он охотно объяснял. Случалось также, что он заводил разговор об Одессе, желая сказать слушателям, что город, в котором он вырос, «не был каким-то культурным болотом или глубокой провинцией». Иногда, перебивая свою жену, он шутливо говаривал: «Это все ерунда, а вот у нас в Одессе…».

Отец Георгий Флоровский несомненно принадлежит к числу величайших русских мыслителей ХХ века. Вся его долгая и плодотворная жизнь в эмиграции является ярким тому свидетельством. И несомненно, что разгадку судьбы и творчества автора «Путей русского богословия» следует искать в Одессе — в городе, который сам лежит на пересечении многих исторических, культурных, торговых путей и из которого Георгий Флоровский начинал свой путь в жизнь.

Александр Доброер, «Всемирные одесские новости» № 1 (31) 1997

Słowo może być wypowiedziane i zapisane. Zapisane słowo jest przekazywane następnym generacjom. Skondensowana moc i prawda słowa zapisanego stanowią świadectwo spotkania z Ukrytym. Jego Objawienia się w historii. Jako świadectwo, księga (tablica, zwój etc.) stanowi szczególny rodzaj naszej rzeczywistości kulturowej.

Autorska „ewangelia”
Wielki szacunek do książki towarzyszy cywilizacji europejskiej aż do drugiej połowy XX stulecia, kiedy to został zachwiany przez paradygmat kultury audiowizualnej. Swoistą zadumą i pochyleniem się nad bezbronną w stechnicyzowanej epoce książką, stała się wystawa Dyfrakcje tekstu w lwowskiej galerii Dzyga. Jej komisarzami są: Olga Lagutenko, Sasza Prachowa oraz Jewgen Kozanewicz. Wcześniej wystawa prezentowana była w Brukseli i kijowskiej galerii Ławra.

Artyści ukraińscy zaprezentowali na wystawie tak zwaną rękopiśmienną książkę autorską.
Rodowód książek autorskich sięga początku naszego stulecia, czyli czasów, które zdaniem Mikołaja Bierdiajewa, charakteryzowało bardzo ostro stawiane pytanie o przejście od twórczości zastygłej w dziełach sztuki do twórczości samego życia. Wtedy też, książka i działalność wydawnicza znalazły się w centrum uwagi awangardy rosyjskiej. W książce urzeczywistniały się teoretyczne poszukiwania nowej sztuki. Sprzyjały temu „apostolskie” nastroje najwybitniejszych twórców awangardy rosyjskiej. Dzięki nim książka autorska zaczęła nabierać znaczenia „ewangelii” artystycznej.

Futurystyczna herezja
Awangarda odrodziła tradycyjny dla świadomości rosyjskiej stosunek do księgi.
Na przykład futuryści dążyli do destrukcji tradycyjnej formy książki. W kulturze rosyjskiej istniał swoisty archetyp, na którym mogli się opierać. Stosunek do książki jako źródła prawdy zakłada fakt istnienia „nieprawdziwych”, heretyckich, książek. Można powiedzieć, że cała drukowana produkcja futurystów pomyślana była jako heretycka w stosunku do współczesnego im typu wydań. Zdradzają to i teksty, i typ ich graficznej prezentacji. Kartki różnych wymiarów, dobrane niejako przypadkowo agresywne rysunki — wszystko to nadawało „podziemny” charakter tym drukom.

Paradoks tego zjawiska polega na tym, że awangardowe próby futurystów rosyjskich współbrzmiały z archaicznymi formami stosunku do książki. Niektóre rozwiązania przestrzenno-czasowe i kompozycyjno-strukturalne dzieł zdradzają właśnie ową bliskość (np. związek z ludową tradycją lubka). Futuryści bazowali w swojej twórczości i na religijnej sztuce Rusi Kijowskiej, i na współczesnej im sztuce ludowej. Wykorzystywali również warstwę kultury niskiej, żywiołowo prezentującej się w przestrzeni urbanistyczej. Wszystko to stanowiło oryginalny charakter futuryzmu rosyjskiego, wywołując prawdziwe zdumienie u futurystów europejskich. Dał temu wyraz Marinetti podczas swego pobytu w Rosji w 1910 roku.

Malewicz, gektografy i „fotoksiążki”
Nowatorstwem rosyjskich książek samopisnych była całkowita rezygnacja ze składu drukarskiego. Pozwalało to zlikwidować stadium pośrednie między autorem a czytelnikiem. Książka powracała do praźródeł — rękopisu poety. Dawało to smak bezpośredniego kontaktu, żywej rozmowy z „wewnętrznym głosem”. Rękopis może jednak istnieć tylko w jednym egzemplarzu. Reprodukcja zakłóca bezpośrednią relację „autor — czytelnik”. Próbowano rozwiązać ten problem za pomocą litografii. Pozwolało to powielać książki, zachowując przy tym naturalną bezpośredniość ich charakteru i faktury. Oprócz powszechnie znanych książek litograficznych Natalii Gonczarowej, Michała Łarionowa czy Kazimierza Malewicza, powstają w ten sposób niezwykłe albumy i gektografy Aleksieja Kruczonowa, książki-kolaże Aleksandra Rodczenko, oraz próby grafiki przestrzennej Mituricza.

Nowa fala zainteresowania książką autorską przychodzi na początku lat siedemdziesiątych. Powstają wtedy plastikowe książki i „albumy utopijne” Rimy i Walerija Gerłowinów, „fotoksiążki” Leona Rubinsztaina, albumy Nikity Aleksiejewa. Tradycja ta jest kontynuowana w środowisku konceptualistów Petersburga, Odessy, Moskwy. We wszystkich tych książkach tekst pełni wyłącznie wizualną funkcję. Mówiąc inaczej, tekstem staje się całościowa struktura książki-obiektu.

Lekarstwo duszy
Do bogatej tradycji książki autorskiej w Rosji nawiązują artyści zaprezentowani na wystawie. Otwarciu wystawy towarzyszył wykład inauguracyjny Olega Dergaczowa „Fenomen małych wydawnictw” oraz wkomponowany w lwowską wystawę cykl slajd prezentujący książki-obiekty takich autorów, jak Illia Kabakow, Konstantin Zwiezdoczetow, Marina Peczerchina czy Aleksander Brener.

Istnieje jeszcze jedna archetypiczna tradycja, do której nawiązują ukraińscy artyści — wielki szacunek, którym wschodni Słowianie darzyli książkę. Człowiek Rusi Kijowskiej był z książką w specyficznych relacjach. Książka nie była przedmiotem. Stanowiła niewywłaszczalny majątek. To nie człowiek posiadał książkę, lecz księga „posiadała” człowieka. Leczyła, kierowała życiem. Traktowano książkę jako odbicie Biblii — księgi nad księgami. Książka podobna do ikony stanowiła duchowy autorytet. Była duchowym wodzem. Księga to także depozyt wiecznych idei. Myśl ta była jedną z podstawowych w kulturze średniowiecza. Widać ją w nauce protopopa Abbakuma. Przewija się ona również w Izmagrodzie.Ten zbiór moralnych pouczeń — który od XIV stulecia uchodził za swego rodzaju „księgę życia” — zawiera wiele rad „jak należy słuchać się ksiąg”. Według Izmogrodu, kto czyta książki „odnawia się, i oświeca się, i zbawia się”. Tym zbawieniem powinien dzielić się z ludźmi.

Zgodnie z przedstawieniami średniowiecza człowiek i księga tworzą całość. Przy czym, księga ma wyższe znaczenie, a człowiek jest jej podporządkowany. Jak wielkie znaczenie miała księga w życiu Rosjan, świadczy fakt, iż wielka schizma w Kościele rosyjskim (raskol) spowodowana była poprawianiem ksiąg liturgicznych. Dla starożytnych Rusinów odczytanie książki nie było aktem, lecz procesem. Jak choremu wielokrotnie podają leki, tak też należy często zwracać się do książki, by uzyskać duchowe zdrowie. Przez twórczość przedstawionych na wystawie ukraińskich twórców przebija żywotność tego archetypu. Każda wykonana przez nich książka jest swoistym odniesieniem do tej jedynej Księgi nad księgami. Wracając do prawzoru, artyści próbują odnaleźć pierwszy i podstawowy sens księgi jako słowa spisanego.

Bogurodzica w siatce
„Nasilenie roli techniki w procesach spisywania i czytania, rozwój w naszych czasach nowych technologii informacyjnych w sposób paradoksalny pokrywa się z sakralizacją znaku litery w obrazotwórczej sztuce, z odrodzeniem książki autorskiej” — tak właśnie zaprezentowano cel artystów, w wydanym z okazji wystawy, katalogu. Jednak sytuacja współczesna odbiega od poprzednich sytuacji kulturowych. W naszej dobie każdy gest kulturowy odbywa się na tle istniejących systemów wizualnych, tekstowo-znakowych. Częste wykorzystywanie cytatów, gra z całokształtem kultury, wolny stosunek do tekstu, odczucie intertekstualności, którą nasiąknięta jest cała współczesna działalność artystyczna. Wszystko to pozwala „przejrzeć poprzednie tradycje, całe archiwum kultury w nowych ujęciach”. Przedstawione na lwowskiej wystawie obiekty są różnorodne. Do relacji kult — kultura zwracają się w swojej prace Włodko Kaufman i Natałka Szymin. Odtworzony na szkle ornament i napisy współbrzmią z bryłami kamieni i egipskimi tablicami (niejako praksiążkami). Materiał, z którego wykonany jest obiekt, wskazuje na kruchość i bezbronność książki w świecie współczesnym. To przekonanie wzmacnia wykonany na szkle tekst, gdzie między innymi czytamy: „Kultura pochodzi z kultu. Cywilizacja to synteza kultury i kultu. Ikona staje się tworem sztuki dopiero po śmierci Kościoła”.

Swoistym sprzeciwem wobec taniej pospolitej produkcji książkowej są rekonstrukcje indyjskich oraz bizantyjskich starodruków, wykonane przez Dmytra Jakymenko, oraz wykwintne skórzane okładki Wasyla Czebanyka. „Wirtualne teksty”, błąkające się po internetowych przestrzeniach, podpowiedziały nową graficzną mowę Mykole Gonczarowowi. Jego seria to smutny znak wyparcia intymnego kontaktu czytelnika z książką przez bezduszną technikę. Do tego nastroju, lecz z wykorzystaniem innej technologii i poetyki, odwołuje się Oleg Dergaczow. Skomoroszyna — zbiór tekstów wykonanych na zbroszurowanych kartkach ze starych kopert — to jeden wielki list „nadesłany” przyjacielowi, czeskiemu pisarzowi Waleriemu Kupkie. Malarskie prace Oleksandry Prachowej w paradoksalny sposób konstatują pogrzebanie pierwotnych obrazów pod warstwami nie kończących się komentarzy. Autorka ukazuje to, odtwarzając twarz Bogurodzicy Waleria Wróbla, zniszczoną przez kaligraficzną siatkę -„naukową ligaturę”.

Interesująco zaprezentował się Jewgen Kozanewicz. Jego książki-teatry odtwarzają swoisty konflikt paradygmatów kulturowych. Na przykład Grzechobójcy to księga liturgiczna na pulpicie. Pod czarną skórzaną okładką znajdujemy zestawienie Dekalogu z ilustracjami do poszczególnych przykazań, wykonanymi w stylu słodkich, kiczowatych kartek pocztowych z lat czterdziestych i pięćdziesiątych.
Ukraińscy artyści biorący udział w wystawie pokazali, jak, rezygnując z jednowymiarowość tekstu, dochodzi się do „tekstu bez granic”. Stwarza to możliwość nowych i nieoczekiwanych interpretacji tradycyjnych zagadnień. Gwarantuje ciągłe pobudzanie tkanki semantycznej i znakowej. Ślady myśli, które wizualizują się w znakach, są impulsami do procesów tworzenia nowych sensów. Można się spodziewać, że ciąg dalszy nastąpi.

Sasza Dobrojer, Na przykład